Powrót

Procedury ochrony praw i wolności, czyli jak naprawdę można dochodzić swych praw

Nawet najpełniejszy katalog praw i wolności ani najlepsza konstytucja nie wystarczą. Decydujące znaczenie dla obywateli mają rzeczywiste mechanizmy ochrony praw - instytucje państwowe do tego powołane (i sprawność ich działania) oraz zasady prawa gwarantujące ochronę praw i wolności (i realne możliwości ich egzekwowania).

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

Środki dydaktyczne

1. Lexlandia - rajem dla obywateli?

2. Ćwiczenie: Wskaż prawa proceduralne

3. Jakie zasady obowiązujące w postępowaniu sądowym chronią prawa i wolności?

4. Jakie prawo proceduralne zostało naruszone?

5. Tabela: Instytucje państwowe powołane do ochrony praw i wolności człowieka w Polsce

6. Co było przedmiotem tej skargi? - miniscenki

Przebieg zajęć

1. Poproś uczniów o przeczytanie materiału pomocniczego nr 1 lub sam opisz tę (całkowicie fikcyjną) sytuację. Poproś, żeby po przeczytaniu odpowiedzieli na zadane pod tekstem pytania. Zastanówcie się wspólnie, dlaczego obywatele Lexlandii nie mogą wyegzekwować swoich praw i wolności.

Zapytaj uczniów, czym ich zdaniem różni się nasze państwo od państwa opisanego w tekście. Jakie instytucje gwarantują przestrzeganie praw i wolności w RP? Wypisz je na tablicy, ewentualnie uzupełniając zapis o instytucje, których uczniowie nie wymienili.

2. Wprowadź pojęcie praw proceduralnych. Rozróżnia się dwie zasadnicze grupy tzw. praw człowieka: prawa materialne i prawa proceduralne. Prawa materialne - jak pisze Marek Nowicki - to konkretne wolności i prawa przysługujące człowiekowi: wolność słowa, sumienia, wyznania, wyboru miejsca pobytu, prawo do nauki itp. Prawa proceduralne są to dostępne człowiekowi sposoby działania i związane z nimi instytucje, pozwalające jednostce wyegzekwować od rządzących przestrzeganie wolności i realizację praw. Czasami podział ten nie jest zupełnie ostry, np. prawo do osądu uznane może być w niektórych sytuacjach za materialne (gdy korzystamy z sądu jako arbitra rozsądzającego nasz spór z innym człowiekiem), w innych zaś za proceduralne (gdy występujemy do sądu przeciw instytucji, która naruszyła nasze prawa). Wyjaśnij, że prawa proceduralne stanowią zbiór możliwości, dróg i kroków, które obywatele mogą przedsięwziąć, by chronić własne prawa i wolności.

Rozdaj uczniom materiał pomocniczy nr 2. Poproś, żeby określili, które z podanych tam praw są prawami proceduralnymi. Wyjaśnij wątpliwości.

3. Podziel klasę na pięć grup. Każdemu uczniowi wręcz materiał pomocniczy nr 3. Każda grupa powinna otrzymać również jeden z przypadków opisanych w materiale pomocniczym nr 4. Poproś, żeby na podstawie otrzymanych materiałów grupy przygotowały się do odpowiedzi na pytanie zawarte w materiale pomocniczym.

4. Po przedstawieniu przez każdą grupę swoich tematów pozwól uczniom zadawać pytania i ewentualnie uzupełnij lub skoryguj informacje podane przez grupy.

5. Rozdaj uczniom materiał pomocniczy nr 5: tabelę z informacjami na temat instytucji powołanych do ochrony praw i wolności człowieka w Polsce. Omów krótko, nie wgłębiając się w szczegółowe procedury (będą one omawiane później), zasady działania tych instytucji.

6. Wybierz uczniów do przedstawiania miniscenek. Rozdaj wybranym uczniom materiał zawierający zarys ról, które będą odgrywać (materiał pomocniczy nr 6), tak aby mogli przygotować się do ich przedstawiania. Pozostałym uczniom poleć, by w trakcie obserwacji scenek zastanowili się nad odpowiedzią na następujące pytania:

- jaka instytucja została przedstawiona w scence;

- jakie prawo obywatela było przedmiotem skargi;

- do jakiej innej instytucji można by jeszcze zwrócić się o rozstrzygnięcie tego problemu?

7. Jeśli czas pozwoli, lekcję warto uzupełnić prezentacją filmu "Granice władzy" (w całości lub fragmentach) zrealizowanego przez Telewizję Edukacyjną we współpracy z Helsińską Fundacją Praw Człowieka.

Jako zadanie domowe możesz zadać pracę na temat: "Jakie były możliwości egzekwowania praw i wolności w różnych okresach historii Polski w XX wieku?". Zadanie to najlepiej wykonać zespołowo; uczniowie powinni wyodrębnić w XX-wiecznej historii Polski kilka okresów, a następnie podzielić się pracą. Zadanie to może przybrać postać zbioru krótkich, kilkuzdaniowych opisów bądź rozbudowanego projektu, gdzie poszczególnym okresom współczesnej historii Polski odpowiadać będzie obszerna dokumentacja i bardziej szczegółowe analizy procedur ochrony praw i wolności.

Pojęcia i terminy

*prawa proceduralne *sądy powszechne *Rzecznik Praw Obywatelskich *Naczelny Sąd Administracyjny *Trybunał Konstytucyjny

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Lexlandia - rajem dla obywateli?

W państwie o nazwie Lexlandia obywatelom przysługiwały konstytucyjne gwarancje prawie wszystkich możliwych praw i wolności. Konstytucja zawierała pełen katalog praw i wolności zawartych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ, a parlament gotowy był wpisywać do niej nowe prawa, które obywatele uznają za niezbywalne. We wszystkich instytucjach państwowych: szkołach, urzędach, szpitalach, komendach policji, obywatele byli zapoznawani ze swoimi prawami. Władze państwowe uważały, że nie ma na świecie kraju, w którym obywatelom daje się tyle praw i wolności. Urzędnicy ze wszystkich sił starali się też przestrzegać praw i wolności Lexlandczyków. Zdarzyło się jednak ostatnio, że w jednym z urzędów rejonowych zatrudniono urzędnika, który nie zamierzał przejmować się konstytucją. Był arogancki wobec interesantów, wydawał niezgodne z prawem decyzje, nie odpowiadał na podania obywateli. Oburzeni ludzie zaczęli przychodzić do urzędu z konstytucją i spisem praw obowiązujących w urzędzie. Chcieli znaleźć człowieka lub instytucję, która zmusi aroganckiego i działającego bezprawnie urzędnika do przestrzegania ich praw. Niestety, w żadnym dokumencie nie mogli znaleźć zapisu, z którego wynikałoby, co mają zrobić w takiej sytuacji...

Dlaczego obywatele tego kraju nie mogli wyegzekwować swoich praw i wolności? Jakich zapisów zabrakło w konstytucji? Jakich instytucji zapomniano powołać w tym kraju?

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Ćwiczenie: Wskaż prawa proceduralne

Które z podanych niżej przepisów polskiej konstytucji są prawami proceduralnymi? Uzasadnij odpowiedź.

Art. 41.3. Każdy zatrzymany powinien być niezwłocznie i w sposób zrozumiały dla niego poinformowany o przyczynach zatrzymania. Powinien on być w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przekazany do dyspozycji sądu. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu nie zostanie mu doręczone postanowienie sądu o tymczasowym aresztowaniu wraz z przedstawionymi zarzutami.

Art. 75.1. Władze publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych obywateli, w szczególności przeciwdziałają bezdomności, wspierają rozwój budownictwa socjalnego oraz popierają działania obywateli zmierzające do uzyskania własnego mieszkania.

Art. 78.1. Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.

Art. 80. Każdy ma prawo wystąpienia, na zasadach określonych w ustawie, do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich praw i wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej

Art. 70.2. Nauka w szkołach publicznych jest bezpłatna. Ustawa może dopuścić świadczenie niektórych usług edukacyjnych przez publiczne szkoły wyższe za odpłatnością.

Art. 77.1. Każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej.

2. Ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności i praw.

Art. 103.2. Sędzia, prokurator, urzędnik służby cywilnej, żołnierz pozostający w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusz policji oraz funkcjonariusz służb ochrony państwa nie mogą sprawować mandatu poselskiego.

Art. 78. Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa.

Art. 168. Jednostki samorządu terytorialnego mają prawo ustalania wysokości podatków i opłat lokalnych w zakresie określonym w ustawie.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Jakie zasady obowiązujące w postępowaniu sądowym chronią prawa i wolności?

Sądy są podstawową instytucją powołaną do egzekwowania praw i wolności obywateli. Konstytucje i ustawy zawierają spisy praw i wolności oraz drogi ich egzekwowania, procedury sądowe dają obywatelowi praktyczną możliwość dochodzenia swoich praw. Mówiąc o prawach i wolnościach mam na myśli relację między jednostką a władzą państwową i w tym aspekcie chcę rozpatrywać rolę sądów jako instytucji chroniących prawa i wolności. W takim ujęciu najistotniejszy jest dla mnie obowiązek państwa zapewnienia obywatelowi prawa do rzetelnego procesu i zagwarantowanie, poprzez odpowiednie procedury powoływania i odwoływania sędziów, realizacji zasady niezawisłości sędziów.

Rzetelny proces wymaga spełnienia szeregu warunków, które często dzieli się na cztery grupy, z zastrzeżeniem, że jest to podział raczej umowny. Pierwsza dotyczy charakteru sądu, cech, jakim powinien odpowiadać, druga - publicznej natury procesu, trzecia - praw oskarżonego do obrony, a czwarta - wszystkich pozostałych warunków.

Zatrzymując się przy warunkach z grupy pierwszej, należy podkreślić, iż artykuł 10 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ wymaga, aby sąd był niezależny i bezstronny. Podobne sformułowania można znaleźć w Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych (art. 14 ust. 1) oraz w Konwencji Europejskiej Praw Człowieka (art. 6 ust. 1). Niezależność oznacza tu niezależność od innych władz według doktryny o trójpodziale władz. Przede wszystkim sędzia nie może być w żaden sposób kontrolowany ani podlegać wpływom pochodzącym od władzy wykonawczej i ustawodawczej. Ponadto sędzia wydając orzeczenie nie może być poddany żadnym naciskom pochodzącym od stron lub innych osób zainteresowanych określonym rozstrzygnięciem w sprawie. Bezstronność sądu znajduje wyraz w zasadzie, iż nikt nie może być sędzią we własnej sprawie, a więc w sprawie, której przedmiot nie jest obojętny z punktu widzenia interesów sędziego. Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych wśród cech, które powinny charakteryzować sąd, wymienia także to, iż jest on "właściwy". Warunek ten znalazł się w Pakcie po to, aby uniknąć sytuacji, w których sądzić będą ustanowione ad hoc, samowolne trybunały, takie jak znane z historii trybunały rewolucyjne. Również publiczny charakter procesu jest ważną gwarancją, iż nie będzie to proces arbitralny. Publiczność rozpraw, otwartość dla każdego, kto chce śledzić przebieg pracy wymiaru sprawiedliwości, ma ogromne znaczenie dla zapewnienia jego rzetelności...

W Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych zostały zapisane gwarancje prawa oskarżonego do obrony. I tak ma on prawo do:

1) otrzymania niezwłocznie szczegółowej informacji w języku dla niego zrozumiałym o rodzaju i przyczynie oskarżenia,

2) dysponowania odpowiednim czasem i możliwościami w celu przygotowania obrony i porozumienia się z obrońcą przez siebie wybranym,

3) rozprawy bez nieuzasadnionej zwłoki,

4) obecności na rozprawie, bronienia się osobiście lub przez obrońcę przez siebie wybranego,

5) przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków oskarżenia i zapewnienia obecności i przesłuchania świadków obrony na tych samych warunkach co świadków oskarżenia,

6) korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza,

7) nieprzymuszania do zeznania przeciwko sobie lub do przyznania się do winy.

Podobne gwarancje zawiera art. 6 ust. 3 Konwencji Europejskiej Praw Człowieka.

Spośród innych gwarancji, które stanowią wspomnianą wcześniej czwartą grupę, należy wymienić przede wszystkim prawo nieletnich do specjalnego trybu postępowania, prawo do zaskarżenia każdego wyroku, prawo do odszkodowania w przypadku błędnego wyroku, a także zagwarantowania, iż nikt nie będzie dwukrotnie skazany za ten sam czyn.

Niezwykle ważna związana z wymiarem sprawiedliwości jest zasada domniemania niewinności, zawarta w art. 11 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Obok niej, w tym samym artykule, mamy także zasadę wyrażającą zakaz uznania kogokolwiek za winnego popełnienia przestępstwa, jeśli czyn nie stanowił przestępstwa w chwili popełnienia i został za taki uznany dopiero później.

Marek Antoni Nowicki, Prawa i wolności osobiste i polityczne, w: Prawa i wolności człowieka, pod red. Andrzeja Rzeplińskiego, Warszawa 1993, s. 61-62

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4

Jakie prawo proceduralne zostało naruszone?

Na podstawie powyższego tekstu wskaż w przypadku przydzielonym ci przez nauczyciela, które z tych zasad zostały naruszone, i przygotuj się do uzasadnienia odpowiedzi.

A. Obywatel A nie będący obywatelem naszego kraju został osadzony w areszcie. Jest podejrzany o nielegalną pracę na naszym terytorium. Człowiek ten rozumie język polski i na podstawowym poziomie potrafi się nim porozumiewać. Uznano więc, że nie ma potrzeby sprowadzania tłumacza, zwłaszcza że chodzi o język, którego tłumaczy mamy w Polsce tylko kilku i każdy z nich jest zazwyczaj bardzo zajęty. Na prośbę podejrzanego o sprowadzenie tłumacza władze odpowiedziały, iż jeśli koniecznie chce, to mogą ją pozytywnie załatwić, ale będzie musiał poczekać około dwóch miesięcy.

B. Obywatel B został w 1995 roku postawiony przed sądem pod zarzutem dokonania przestępstwa, za które kodeks karny przewiduje karę od 2 miesięcy do półtora roku pozbawienia wolności. Obywatel dokonał tego czynu w 1990 roku. Zbieranie materiałów przez prokuraturę skończyło się w 1994 roku, sprawa weszła na wokandę w 1995 roku, ponieważ sądy miały w tym czasie bardzo dużo pracy i nie były w stanie wcześniej jej rozpatrzyć. Przez cały ten czas obywatel B przebywał w areszcie.

C. Obywatel C jest podejrzany o popełnienie poważnego przestępstwa gospodarczego. Jest człowiekiem w podeszłym wieku i choruje na serce. Na kilku kolejnych wyznaczonych przez sąd rozprawach nie mógł być obecny, gdyż przebywał w tym czasie w szpitalu. Sąd uznał w końcu, że rozprawa odbędzie się bez względu na to, czy oskarżony będzie mógł na nią przybyć. Opinia publiczna jest przekonana, że obywatel B wykorzystuje swoją chorobę do odraczania rozprawy w nieskończoność i domaga się od władz stanowczego działania. Podejmując decyzję sąd wziął pod uwagę również ten fakt.

D. Obywatel D jest podejrzany o kradzież. Przed sądem prokurator postawił mu zarzuty przywłaszczenia sobie cudzego mienia wartości 25 tysięcy nowych złotych. Dowody, które przedstawił, mają charakter poszlakowy. Sąd, kiedy rozpoczynało się przesłuchanie oskarżonego, pouczył go, iż jeśli przyzna się do winy, istnieje możliwość złagodzenia kary i jednocześnie przestrzegł przed składaniem fałszywych zeznań lub zatajaniem faktów, gdyż według prawa grozi mu za to dodatkowa kara.

E. Obywatel E jest podejrzany o publiczne znieważanie i naruszenie nietykalności cielesnej obywatela F, który jest ministrem w obecnym rządzie. Z uwagi na to, iż władze obawiają się wystąpień niektórych organizacji przeciwko ministrowi, w czasie trwania rozprawy, sąd postanowił rozstrzygnąć sprawę bez udziału publiczności i powołał się na ważny interes państwa. Minister występując wieczorem w telewizji stwierdził, iż w tej sprawie nie może zapaść inny wyrok niż skazujący. Jego zdaniem byłaby to doskonała nauczka dla osób, które próbują naruszać powagę naszego państwa.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 5

Instytucje państwowe powołane do ochrony praw i wolności człowieka w Polsce

Nazwa instytucji

Czym się zajmuje?

Kto może się do niej zwrócić?

Jaki dokument prawa zawiera przepisy jej dotyczące?

sądy powszechne

rozpatrują sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego, rodzinnego, gospodarczego, prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

każdy obywatel osoby prawne prokurator

* konstytucja

* kodeks postępowania karnego

* kodeks postępowania cywilnego

Naczelny Sąd Administracyjny

rozpatruje skargi na decyzje administracyjne (wydane przez urzędy państwowe lub organy samorządowe)

każdy obywatel, który uważa, iż wydając dotyczącą go decyzję urząd administracji publicznej naruszył prawo

* konstytucja

* kodeks postępowania administracyjnego

Trybunał Konstytucyjny

orzeka w sprawach skarg konstytucyjnych, bada zgodność ustaw i umów międzynarodowych z konstytucją oraz zgodność przepisów prawa wydawanych przez centralne organy państwowe z konstytucją, umowami międzynarodowymi oraz ustawami, a także zgodność z konstytucją celów lub działalności partii politycznych

każdy obywatel, Prezydent RP, Rzecznik Praw Obywatelskich, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów oraz inne określone w Art. 191. Konstytucji RP organy władzy, w tym organy stanowiące gminy i władze organizacji społecznych, Kościołów i związków wyznaniowych, jeśli kwestionowany akt prawny dotyczy ich działalności

* konstytucja

* Ustawa o Trybunale Konstytucyjnym z 1985 r. (w związku z wejściem w życie nowej konstytucji zostanie ona najprawdopodobniej znowelizowana)

Rzecznik Praw Obywatelskich

bada, czy w toku działalności różnych organów, organizacji i instytucji nie nastąpiło naruszenie praw lub wolności obywateli

każdy obywatel organy samorządowe organizacje polityczne i społeczne

* konstytucja

* Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich z 1987 r

.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 6

Co było przedmiotem tej skargi? - miniscenki

A. Uczestnicy rozprawy: sędzia, 2 ławników, świadek, adwokat

ADWOKAT: Czy świadek może przytoczyć wypowiedź pozwanego Jana Kowalskiego?

ŚWIADEK: Tak, powiedział dokładnie: Kwiatkowski to złodziej. Kiedy pracował w mojej firmie, zawsze brakowało pieniędzy w kasie. Jestem pewny, że to jego sprawka.

ADWOKAT: Kto jeszcze, poza świadkiem, mógł słyszeć tę wypowiedź?

ŚWIADEK: Wszyscy obecni. Było tam jakieś czterdzieści osób. Kowalski mówił głośno i wywołał duże zainteresowanie wśród obecnych. Kilka osób zaczęło nawet dopytywać go o szczegóły.

ADWOKAT: Czy świadek kiedykolwiek widział sytuację, w której powód - Kazimierz Kwiatkowski - przywłaszczył sobie cudzą rzecz albo pieniądze?

ŚWIADEK: Nie, nie przypominam sobie takiej sytuacji. Przeciwnie, Kwiatkowski miał wśród współpracowników opinię człowieka bardzo rzetelnego, takiego, który zawsze rozlicza się co do grosza.

B. Uczestnicy rozprawy: sąd w składzie 3-osobowym, pełnomocnik wojewody

SĘDZIA: Przedmiotem rozprawy jest skarga obywatela Mariana Abackiego w sprawie wydania przez wojewodę decyzji dotyczącej odszkodowania za wywłaszczone mienie. W dniu 24 listopada 1994 roku wojewoda wydał decyzję, którą teraz odczytam: ?Przyznaje się obywatelowi Marianowi Abackiemu odszkodowanie za wywłaszczone mienie: dom jednorodzinny o powierzchni 153 metrów kwadratowych i działkę budowlaną o powierzchni 500 metrów kwadratowych. Wysokość odszkodowania wynosi 40 tysięcy złotych. Od powyższej decyzji przysługuje obywatelowi odwołanie w terminie 30 dni od daty otrzymania decyzji?. Proszę o złożenie wyjaśnień pełnomocnika wojewody. Czym kierował się wojewoda przyznając odszkodowanie w wysokości 40 tysięcy złotych?

PEŁNOMOCNIK: Urząd wojewody został powołany przede wszystkim po to, aby dbać o interesy państwa i interes publiczny na podległym mu terenie. Wojewoda uznał, iż w interesie publicznym będzie ograniczanie wydatków z tytułu odszkodowań za wywłaszczane mienie i przeznaczanie pieniędzy państwowych raczej na budowę miejsc użyteczności publicznej na naszym terenie. Konkretnie urząd wojewody zamierzał w tym roku dofinansować remont dróg publicznych.

C. Uczestnicy rozprawy: sąd w składzie dziesięcioosobowym

PRZEWODNICZĄCY SKŁADU SĘDZIOWSKIEGO: Trybunał w dniu 11 kwietnia 1994 roku rozpoznał wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich i uznał, iż artykuł 6 ustęp 6 ustawy z dnia 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych - uzależniający możliwość opodatkowania osób samotnie wychowujących dzieci od wysokości dochodów na jedną osobę w rodzinie - w zakresie mocy obowiązującej, utrzymanej po jego uchyleniu, w odniesieniu do obowiązku podatkowego za rok 1993 - za niezgodny z konstytucyjną zasadą równości wyrażoną w artykule 67 ustęp 2 przepisów konstytucyjnych.

 

Początek strony

Powrót