Powrót

MONARCHIA ABSOLUTNA W EUROPIE XVII I XVIII STULECIA

U progu czasów nowożytnych monarchie europejskie przekształciły się ze stanowych w absolutne. Zasadniczą cechą tego ustroju było skupienie niepodzielnej i suwerennej władzy w rękach króla. Francja Ludwika XIV stała się wzorcem dla tego typu ustroju. Osiemnastowieczną odmianą absolutyzmu były rządy władców hołdujących filozofii Oświecenia (tzw. absolutyzm oświecony).

Cele

Po zajęciach uczniowie powinni umieć:

- przedstawić główne cechy monarchii absolutnej;

- wyjaśnić, czym różni się monarchia absolutna od stanowej;

- wskazać różnice między modelami monarchii absolutnej w różnych krajach.

Środki dydaktyczne

1. Tekst ?Francuska monarchia absolutna"

2. Jakub Bossuet o władzy absolutnej króla

3. Tomasz Hobbes o powstaniu państwa

4. Tekst ?Rządy Ludwika XIV?

5. Tekst ?Fryderyk II - filozof na tronie"

6. Tekst ?Reformy w monarchii Habsburgów"

7. Tekst ?Absolutyzm oświecony?

8. Test sprawdzający wiadomości

Przebieg zajęć

1. Poproś uczniów o wyjaśnienie pojęcia monarchia stanowa. Zapytaj, jakim przemianom podlegała władza monarchów w XVI wieku (na przykładzie Anglii Henryka VIII, Hiszpanii Filipa II itp.).

2. Przedstaw w formie krótkiego wykładu (w oparciu o tekst ?Francuska monarchia absolutna? - materiał pomocniczy nr 1) początki monarchii absolutnej we Francji (pierwsza połowa XVII stulecia).

3. Rozdaj uczniom teksty źródłowe (materiały pomocnicze nr 2 i 3). Poproś o uważne zapoznanie się z fragmentami tekstu Bossueta i Hobbesa i udzielenie odpowiedzi na pytanie o pochodzenie, zakres i przyczynę skupienia władzy w rękach monarchy. Zauważ, że autorzy tekstów, pomimo dzielących ich różnic filozoficznych, dochodzą do podobnych wniosków politycznych.

4. Podziel uczniów na trzy zespoły i rozdaj teksty informacyjne: grupa pierwsza - ?Rządy Ludwika XIV? (materiał pomocniczy nr 4); grupa druga - ?Fryderyk II - filozof na tronie? (materiał pomocniczy nr 5); grupa trzecia - ?Reformy w monarchii Habsburgów? (materiał pomocniczy nr 6). Poproś uczniów o zapoznanie się z informacjami zawartymi w tekstach i przygotowanie krótkich prezentacji omawiających osiagnięcia i słabości dworów: wersalskiego (grupa 1), berlińskiego (grupa 2) i wiedeńskiego (grupa 3). Następnie wskaż (mogą to być ochotnicy) lub wylosuj po dwie osoby, które zapoznają resztę klasy z zaletami i wadami monarchii absolutnej; wystąpienia referentów mogą, oczywiście, uzupełnić inni uczniowie z tej samej grupy.

Uwaga! Po prezentacji dworu wersalskiego należy zapoznać uczniów z pojęciem absolutyzm oświecony (materiał pomocniczy nr 7).

5. Po wystąpieniach uczniów poproś wybrane osoby o porównanie Francji Ludwika XIII i Ludwika XIV z rządzonymi przez ?oświeconych? władców Austrią i Prusami.

6. Zaproponuj uczniom, w oparciu o posiadane i zdobyte informacje, dyskusję na temat zalet i wad absolutyzmu. Punktem wyjścia do oceny monarchii absolutnej może się stać porównanie ustrojów Anglii i Francji (ewentualne sięgnięcie po wzór Prus i Austrii) w XVIII wieku; uczestnicy krótkiej debaty wypisują zalety i wady absolutyzmu na tablicy. Szczególną uwagę zwrócić należy na prawa przysługujące jednostkom i stanom w poszczególnych państwach. Gdzie była zagwarantowana wolność osobista, religijna, gospodarcza? Czy wszyscy obywatele utracili wszelki wpływ na władzę?

7. Zajęcia kończy przeprowadzenie testu - musisz później znaleźć czas, aby przedstawić i skomentować prawidłowe odpowiedzi. Jeżeli uznasz to za stosowne, możesz poprosić uczniów, aby zastanowili się w domu, jakie ?absolutystyczne wynalazki? są wykorzystywane i dzisiaj, choć często w zmienionej formie (np. kadra urzędnicza, pojęcie racji stanu, gospodarczy protekcjonizm itp.).

Pojęcia i terminy

*monarchia stanowa *monarchia absolutna *absolutyzm oświecony *fronda *Stany Generalne *racja stanu *merkantylizm *gallikanizm *protekcjonizm *kasata

Literatura uzupełniająca

Jan Baszkiewicz, Historia Francji, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974.

Konstanty Grzybowski, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1967.

Emanuel Roztworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977.

Michał Szczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 1994.

Henryk Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław 1972.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1

Francuska monarchia absolutna

Koniec wojen religijnych we Francji (ostatnie lata XVI w.) umożliwił Henrykowi IV Burbonowi przywrócenie silnej władzy monarszej. Król, korzystając z poparcia mieszczaństwa, rozpoczął budowę rządów absolutnych. Śmierć monarchy i lata regencji (małoletniości Ludwika XIII) zahamowały na pewien czas te starania; w 1614 r. - ostatni raz przed rewolucją 1789 roku - zebrało się francuskie przedstawicielstwo stanowe: Stany Generalne.

W 1624 r. Ludwik XIII powierzył funkcję pierwszego ministra kardynałowi Armandowi Richelieu. Kardynał zmierzał do budowy mocarstwowej pozycji Francji w Europie. Środkiem wiodącym do tego celu była unifikacja i centralizacja władzy państwowej. Richelieu wprowadził pojęcie ?racji stanu? (interes państwa), górującej nad partykularnymi interesami prowincji czy też stanów (grup społecznych). Kardynał osłabił wpływy arystokracji. Zakazał prowadzenia wojen prywatnych i pojedynków, konfiskował dobra buntowników i burzył mury zamków feudalnych. Ograniczył samodzielność prowincji - wywodzących się z lokalnej arystokracji gubernatorów poddał kontroli intendentów reprezentujących interesy króla. Budowa scentralizowanej monarchii wymagała pozbawienia hugenotów zbyt wielkiej samodzielności. W 1629 r. Korona zagwarantowała pokonanym kalwinistom, pozbawionym własnych twierdz i armii, wolność kultu. Podstawą silnego państwa miała być zdrowa gospodarka. Kardynał popierał rozwój rodzimej produkcji rolnej i rzemieśniczej. Cła zaporowe nakładane na towary importowane miały skutecznie chronić francuskich producentów przed obcą konkurencją. Jednocześnie pierwszy minister wspierał rozwój floty i zamorskich posiadłości. Polityka kolonialna była prowadzona, zupełnie inaczej niż w Anglii, pod ścisłym nadzorem państwa. Nieodzownym elementem scentralizowanej i silnej władzy były stałe dochody. Wielokrotny wzrost podatków budził niezadowolenie, które ujawniło się już po śmierci kardynała (i Ludwika XIII); za rządów kardynała Juliusza Mazariniego, pierwszego ministra maloletniego Ludwika XIV wybuchło powstanie, tzw. fronda (1648-1653). Była to ostatnia próba oporu przeciw rządom absolutnym, najpierw paryskiego mieszczaństwa, potem opozycji arystokratycznej.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2

Jakub Bossuet o władzy absolutnej króla (fragment Uwag nad historią powszechną, 1681 r.)

Wszelka władza pochodzi od Boga. (...) Monarchowie działają przeto jako słudzy Boga i jego zastępcy na ziemi. (...) Władza królewska jest absolutną (...).

Monarcha nie potrzebuje przed nikim zdawać sprawy ze swoich rozporządzeń. Władza jego musi być tak wielką, aby nikt nie mógł się spod niej usunąć (...). Monarchy przeto należy słuchać, jak sprawiedliwości samej, inaczej nie byłoby porządku i końca sporów (...). Kto nie jest posłuszny monarsze, nie może być odsyłany do innego trybunału, lecz nieodwołalnie skazany jest na śmierć jako mąciciel pokoju i wróg społeczeństwa. Nie ma władzy przymusu, której by podlegali monarchowie (...). Tylko monarsze przysługuje piecza nad narodem.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3

Tomasz Hobbes o powstaniu państwa (fragment Lewiatana, 1651 r.)

Jedyną drogą do tego, aby ustanowić taką moc nad ogółem ludzi, która by była zdolna bronić ich od napaści obcych i od krzywd, jakie sobie czynią wzajemnie, i która by przez to dawała im takie bezpieczeństwo, iżby swoim własnym staraniem i płodami ziemi mogli się wyżywić i żyć w zadowoleniu - otóż jedyną taką drogą jest przenieść całą ich moc i siłę na jednego człowieka, albo na jedno zgromadzenie ludzi, które by mogło większością głosów sprowadzić indywidualną wolę ich do jednej woli. A to znaczy tyle co: ustanowić jednego człowieka czy jedno zgromadzenie, które by ucieleśniało ich zbiorową osobę. I trzeba by też, by każdy uznawał i przyznawał, że jest mocodawcą (...) ten, który reprezentuje ich osobę: żeby więc każdy podporządkował swoją wolę woli tego reprezentanta i swój sąd o rzeczach jego sądowi. To jest czymś wiecej niż zgodą czy zezwoleniem, to jest realna jedność wszystkich w jednej i tej samej osobie, powstała na mocy ugody każdego człowieka z każdym innym tak, jak każdy człowiek powiedział każdemu innemu: daję upoważnienie i przekazuję moje uprawnienia do rządzenia moją osobą temu oto człowiekowi albo temu zgromadzeniu, pod tym warunkiem, że i ty przekażesz mu swoje uprawnienia i upoważnisz go do wszystkich jego działań w sposób podobny. Gdy to się stanie, wielość ludzi, zjednoczona w jedną osobę, nazywa się państwem, po łacinie civitas. I tak powstaje ten wielki Lewiatan, a raczej (mówiąc z większym szacunkiem) ten Bóg śmiertelny, któremu pod władztwem Boga Nieśmiertelnego zawdzięczamy nasz pokój i naszą obronę. Przez to bowiem upoważnienie, jakie mu daje każdy poszczególny człowiek w państwie, rozporządza on tak wielką mocą i siłą mu przekazaną, że strachem przed mocą może kształtować wolę wszystkich tych ludzi i zwracać ją w kierunku pokoju wewnętrznego, oraz wzajemnej pomocy przeciw wrogom zewnętrznym.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4

Rządy Ludwika XIV

W 1661 r. Ludwik XIV rozpoczął trwające ponad pół wieku (do 1715 r.) rządy osobiste. Władca, któremu przypisywano powiedzenie: Państwo to ja, w sposób niejako modelowy realizował zasady monarchii absolutnej. Król - uosobienie władzy suwerennej i niepodzielnej - nie podlegał żadnym prawom, poza prawami boskimi i tzw. prawami fundamentalnymi monarchii. Monarcha nie mógł w żadnym wypadku zmienić zasad dziedziczenia tronu i dowolnie dysponować domeną królewską, którą traktowano jak własność państwa, a nie króla; władca Francji winien być katolikiem.

Charakterystyczną cechą monarchii absolutnej był centralizm i biurokratyzm władzy państwowej. Król podejmował decyzje, które wykonywali jego urzędnicy. Powstał zhierarchizowany, fachowy aparat urzędniczy, na którego czele stali ministrowie i kolegialne organy doradcze.

Do grupy urzędników pełniących funkcję ministrów należeli: kanclerz, czterech sekretarzy stanu i naczelny kontroler finansów. Kanclerz był stróżem pieczęci państwowej, nadzorowal uniwersytety, drukarnie i rady królewskie, był zwierzchnikiem wszystkich sądów. Sekretarz stanu kierował podległymi mu prowincjami, jednym z czterech biur (resortów): spraw zagranicznych, wojny, marynarki lub domu królewskiego i zajmował się innymi przydzielonymi sprawami. Generalny kontroler finansów (do 1665 r. nadintendent finansów) nadzorował sprawy finansowe, np. podatki, funkcjonowanie rolnictwa, manufaktur, handlu (minister finansów i gospodarki).

Obok ministrów istotną rolę w rządzeniu (doradzaniu królowi) pełniła Rada Królewska, której członkowie wyznaczeni przez króla podzielili się na cztery sekcje (rady): Rada Stanu (Tajna), debatująca w obecności króla nad najważniejszymi sprawami kraju, Rada Depesz omawiająca sprawy administracji wewnętrznej, Rada Finansowa, w której ustalano przychody i wydatki państwa i najliczniejsza Rada Stron spełniająca funkcje sądowe.

W administracji prowincjonalnej władzę w miejsce przebywających na dworze gubernatorów objęli intendenci, którym podlegała policja, finanse i sprawy gospodarcze. Intendenci podlegali bezpośrednio Radzie Królewskiej.

Kolejnym zjawiskiem charakterystycznym dla monarchii absolutnej była rozbudowa armii, która w początku XVIII w. liczyła we Francji ok. 360 tys. żołnierzy. Wojsko podporządkowano władzy centralnej, która przejęła kontrolę nad werbunkiem, płaciła żołd. Wprowadzono jednolite umundurowanie, rozbudowano system arsenałów, magazynów i fortyfikacji, w miejsce prywatnego kwaterunku rozlokowano żołnierzy w królewskich koszarach. Pojawiły się szkoły oficerskie, a w Paryżu zbudowano dla weteranów Królewski Dom Inwalidów.

Symbolem władzy królewskiej był pałac i ogród królewski w Wersalu pod Paryżem. Pałac stał się centralnym miejscem w państwie: tu zapadały ważne decyzje, przebywała zabiegająca o łaskę królewską szlachta rodowa, rodziła się moda i dworska etykieta naśladowana na innych dworach Europy.

Ludwik XIV otoczył opieką ludzi nauki, sztuki i literatury. Artyści i uczeni (powołano Akademię Nauk) otrzymywali pensję z kasy królewskiej.

Rozwój biurokracji, armii i dworu powodowały wzrost obciążeń podatkowych większości mieszkańców (duchowieństwo i szlachta nie płaciła podatków). Fiskalizmowi towarzyszyła rosnąca interwencja państwa w gospodarkę kraju. Zasady merkantylnej polityki gospodarczej udoskonalił minister J.B. Colbert. Celem tej polityki miało być wzmocnienie potęgi Francji poprzez zwiększenie zasobów pieniądza kruszcowego. Colbert zabiegał o utrzymanie dodatniego bilansu handlowego: wspierał rodzimą produkcję rolną i rzemieślniczą, dla powstrzymania importu wprowadził wysokie cła, dbał o dostarczenie siły roboczej (przymus pracy, zakaz żebrania).

Władca zabiegał o zachowanie równowagi pomiędzy politycznie uprzywilejowaną szlachtą a bogacącym się mieszczaństwem.

Ludwik XIV znacznie ograniczył wolności Kościoła katolickiego. Doktryna tzw. gallikanizmu uzasadniała podporządkowanie Kościoła francuskiego inte- resom monarchii. Władca doprowadził do religijnej unifikacji Francji. W 1685 r. odwołał edykt nantejski będący podstawą wolności wyznaniowej hugenotów. Rosnący zakres działań państwa wiązał się z drobiazgową kontrolą różnorodnych, często bardzo osobistych sfer życia, co nadawało Francji Ludwika XIV znamiona państwa policyjnego. Przykładem poddania jednostki samowoli władzy były listy opieczętowane (lettres de cachet), zawierające królewski rozkaz uwięzienia, pomijający procedurę sądową.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 5

Fryderyk II - filozof na tronie

W 1701 r. elektor brandenburski Fryderyk, władający także Prusami Książęcymi, koronował się na króla w Prusach. Jego następca Fryderyk Wilhelm, nazywany królem-sierżantem stworzył podstawy pruskiej monarchii absolutnej. Dzięki redukcji wydatków na utrzymanie dworu, reorganizacji administracji i aparatu skarbowego, protekcyjnej polityce gospodarczej dochody skarbu zostały potrojone. Cała energia władcy, oprócz powiększania dochodów skarbu, szła na rozbudowę armii. Pod koniec panowania króla-sierżanta w tym 2,5-milionowym państwie stała armia przekroczyła 80 tys. żołnierzy. Fryderyk Wilhelm wprowadził w armii zasadę całkowitego posłuszeństwa wymuszanego brutalnymi metodami (pruski dryl) i nowatorski system organizacji armii - system kantonowy. Polegał on na poborze rekruta w okręgach-kantonach stacjonowania garnizonów. Przeszkolenie rekruckie objęło większość dorosłych mężczyzn. Był to zasadniczy krok w przejściu od armii zaciężnej do narodowej. Król rozwinął manufaktury produkujące na potrzeby armii, zmilitaryzował administrację i wpoił szlachcie (junkrom) ducha militaryzmu. Jednocześnie prowadził politykę tolerancji religijnej.

Następca Fryderyka Wilhelma król Fryderyk II (1740-1786), nazywany czasem Wielkim, wykorzystał zgromadzone przez ojca rezerwy finansowe i wojskowe; rozbudował armię do 186 tys. żołnierzy w czasie pokoju, powiększył państwo prusko-brandenburskie o Śląsk i Pomorze Gdańskie.

Fryderyk II wzmocnił osobistą władzę króla. Co prawda, określał siebie jako sługę państwa, a za obowiązek obywateli poczytywał służbę krajowi, w praktyce oznaczało to podporządkowanie się arbitralnym decyzjom monarchy. Król-filozof nie zmienił ustroju politycznego wprowadzonego w Prusach przez króla-sierżanta. Kontynuował także politykę gospodarczą poprzednika: rozbudował podatki pośrednie i cła ochronne, budował sieć kanałów śródlądowych, ograniczył poddaństwo chłopów w dobrach państwowych i apelował do szlachty o przestrzeganie umów dzierżawnych. Wyraźny wpływ idei oświeceniowych można dostrzec w polityce oświatowej, wyznaniowej i penitencjarnej. Fryderyk II wprowadził powszechne nauczanie, ale jego poziom w szkołach wiejskich nie był wysoki. W szkolnictwie średnim rozwinęły się tzw. szkoły realne nastawione na kształcenie umiejętności praktycznych.

Za rządów Fryderyka II zreformowano prawo, zniesiono tortury w śledztwie i opracowano nowy kodeks cywilny ?Corpus Iuris Fredericianum?, który wszedł w życie po śmierci władcy. Król wprowadził zasadę zupełnej tolerancji religijnej, sam zaś jawnie głosił pogardę dla religii, zwłaszcza katolickiej. W kręgach dworskich rozwijało się wolnomyślicielstwo. Z wolnością poglądów religijnych kontrastowało brutalne tłumienie odmienności opinii w zakresie spraw politycznych (cenzura). Innym przykładem wkraczania władzy w prywatną sferę życia była polityka germanizacji (głównie ludności polskiej) gwałcąca wolność uczuć narodowych i języka.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 6

Reformy w monarchii Habsburgów

W 1713 r. cesarz Karol VI Habsburg ogłosił Sankcję Pragmatyczną, która wprowadziła niepodzielność posiadłości habsburskich (kraje austriackie, Czechy, Węgry, posiadłości włoskie i niderlandzkie); w razie wygaśnięcia linii męskiej prawo dziedziczenia przechodziło na kobiety.

Karol VI rozpoczął proces reformowania administracji państwowej (centralizacja) i ograniczył wewnętrzne bariery celne. Dopiero jednak jego następczyni Maria Teresa (1740-1790) zmuszona klęskami wojennymi (utrata Śląska) podjęła gruntowniejsze zmiany ustrojowe. Wprowadzono, z wyjątkiem Węgier, jednolite władze naczelne, kolegialne, wydzielone na zasadzie rzeczowej, a nie terytorialnej. Kancelaria Stanu z kanclerzem na czele odpowiadała za politykę zagraniczną, Zjednoczona Kancelaria Nadworna zajmowała się polityką wewnętrzną, z wyjątkiem skarbowości (Nadworna Izba Skarbowa) i sądownictwa (Najwyższa Izba Sprawiedliwości). Sprawy wojskowe podlegały Komisariatowi Wojny. Organy centralne były poddane monarsze, który w kierowaniu państwem współpracował z doradzającą mu Radą Stanu, organem o fachowym, a nie arystokratyczno-dworskim charakterze.

Przedstawicielem monarchy w terenie był gubernator i podlegli mu starostowie. Sejmy krajowe, z wyjątkiem Węgier, straciły swoje znaczenie. Zreorganizowano i powiększono armię (ponad 100 tys.) opartą na rekrucie powoływanym spośród chłopów. Państwo zaczęło także ingerować w relacje dwór-wieś, wspierać rozwój handlu i rzemiosła; likwidacji uległy cła wewnętrzne - monarchia habsburska stała się jednolitym obszarem celnym.

Maria Teresa ograniczyła wpływy papiestwa i tolerowała głoszenie poglądów odległych od katolickiej ortodoksji - w Wiedniu powstała m.in. loża masońska. Majątek zlikwidowanego zakonu jezuitów przekazano na cele oświatowe.

Reformy kontynuował i rozwijał w ?oświeconym duchu? syn Marii Teresy, formalnie cesarz już od 1765 r., Józef II (1780-1790). Józef II uważał, że państwo jest silne pracą obywateli. W poddaństwie wsi i istnieniu ?bezproduktywnych? zakonów upatrywał barierę rozwoju gospodarczego kraju. Prowadził działania protekcyjne w gospodarce - ograniczał wwóz towarów kolonialnych (np. kawa, kakao, które rzekomo miały być szkodliwe dla zdrowia) i przemysłowych z państw sąsiednich, popierał rozwój manufaktur, zwłaszcza w Austrii i Czechach, zezwolił szlachcie na zajmowanie się handlem. Zreformował system podatkowy w sposób korzystny dla chłopów, co zaowocowało wzrostem produkcji rolnej. W 1781 r. zniósł poddaństwo chłopów w Czechach i na Morawach, rok później w krajach austriackich, następnie w Siedmiogrodzie. Ograniczył pańszczyznę do trzech dni w tygodniu i władzę sądowniczą szlachty nad chłopami. Próbował zamienić pańszczyznę na czynsz. Wprowadzenie opieki państwa nad chłopami nie wynikało jedynie z przesłanek humanitarnych, ale także pragmatycznych.

Józef II kontynuował proces centralizacji władzy państwowej. Próbował znieść odrębność Węgier, Lombardii i Belgii. Umocnił biurokrację - wprowadził pragmatykę służbową, od urzędników wymagano fachowości i bezwzględnej lojalności wobec państwa, a de facto wobec władcy. Rozwinął wpływy policji stanu - rozbudowano sieć donosicieli, utworzono prowincjonalne dyrekcje policji. Jednocześnie dokonano rozdziału między administracją a sądownictwem i zreformowano prawo. Nowy kodeks karny i cywilny stanowiły krok naprzód w tych dziedzinach. Kodeks karny potwierdzał wcześniejsze humanitarne zmiany (zniesienie tortur), zakazywał wymierzania kar nie przewidzianych w ustawie, zniósł karę śmierci w postępowaniu zwyczajnym.

Najistotniejsze zmiany przeprowadzone przez Józefa II dotyczyły polityki wyznaniowej. W 1781 r. monarcha ogłosił patent tolerancyjny, gwarantujący w całym państwie swobodę sprawowania kultów religijnych. Zniesiono wszelkie ograniczenia publiczno-prawne dotyczące protestantów i prawosławnych, a także większość ograniczeń odnoszących się do Żydów. Małżeństwo stało się umową sankcjonowaną przez państwo, a nie gminy wyznaniowe (ślub cywilny), dopuszczono rozwody i związki pomiędzy wyznawcami różnych religii. Cesarz poddał kontroli stosunki biskupów katolickich ze Stolicą Apostolską; korespondencja z Rzymem miała się odbywać za pośrednictwem Rady Stanu, która zakazała m.in. ogłoszenia niektórych bulli papieskich. Duchowieństwo uznano za rodzaj urzędników państwowych, stąd wynikł obowiązek ogłaszania z ambon rozporządzeń władz.

Józef II zlikwidował (kasata) wszystkie klasztory żebracze i kontemplacyjne (ok. 700), pozostawiając zgromadzenia prowadzące działalność charytatywną i edukacyjną. Z uzyskanego majątku wypłacano pensje duchownym, finansowano nauczanie powszechne prowadzone przez parafie szkolnictwo średnie i wyższe, w którym pojawiły się treści nauczania zgodne z ideami oświecenia. Nauczaniem objęto ok. 200 tys. dzieci i młodzieży. Towarzyszyło temu narzucanie języka niemieckiego w szkołach i urzędach całego, wieloetnicznego państwa.

Rozwijana przez Józefa II idea państwa policyjnego, będącego swoistą odmianą państwa opiekuńczego (opieka nad chłopami, oświatą, higieną, ale i poglądami obywateli), zakładała równość wobec prawa, ale bez wolności, bez możliwości wyboru, równość w podległości wobec ?oświeconego? autokraty. Wszystko dla ludu, nic dzięki ludowi - mawiał Józef II.

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 7

Absolutyzm oświecony

W XVIII wieku idee oświeceniowe wywarły pewien wpływ na styl rządów monarchów europejskich. Paradoksalnie we Francji - kolebce nowych idei - monarchia absolutna nie przerodziła się w asolutyzm oświecony.

Za typowych oświeceniowych władców absolutnych uważa się króla Prus Fryderyka II, cesarza Józefa II, króla Szwecji Gustawa III.

Celem oświeconych władców absolutnych były stopniowe, ewolucyjne zmiany w państwie. Reformy miały się dokonywać odgórnie, pod kierunkiem władcy. Zmieniło się teoretyczne uzasadnienie źródeł władzy monarchy. W miejsce argumentów teologicznych (prawo boskie) pojawiły się argumenty rozumowe, powoływanie się na prawo naturalne. Król uważał się za pierwszego sługę państwa, działał dla dobra poddanych oczekujących opieki i bezpieczeństwa.

Władca szczycił się znajomością nauk i oświeconej filozofii, uchodził za przyjaciela i opiekuna uczonych i artystów. Odrzucił tradycyjny ceremoniał, propagując prostotę. Wykazywał zainteresowanie życiem ubogich poddanych (działalność filantropijna), brał pod opiekę państwa ludność chłopską - głównego płatnika podatków i dostarczyciela rekruta, sprzyjał humanitarnym reformom prawa karnego i tolerancji religijnej przy jednoczesnym dążeniu do podporządkowania Kościoła państwu.

Władca oświecony - zwolennik tolerancji religijnej i wolności gospodarczej - wykluczał wolność w sferze polityki. Wzrastał nadzór państwa nad życiem obywateli, wzmacniał aparat biurokratyczny (państwo biurokratyczno-policyjne).

MATERIAŁ POMOCNICZY NR 8

Test sprawdzający

A. Uzupełnij brakujące fragmenty.

Ludwik XIV ugruntował rządy absolutne we Francji. Sądził, że jego nieograniczona władza pochodzi ...................................., a jedynymi jej ograniczeniami są ................................. W rządzeniu krajem pomagali królowi podlegli mu najwyżsi urzędnicy: ........................................, .................................. i ......................................, a także kolegialny organ doradczy ....................... . Wysłannikami króla w prowincjach byli .................................. Francja w dobie absolutyzmu prowadzila merkantylną politykę ekonomiczną. Celem państwa stało się .................................... przez popieranie rodzimej wytwórczości, wzrost eksportu i zmniejszenie ................................

B. Wskaż prawidłową odpowiedź.

1. Absolutny władca oświecony określał się jako .

a) król z woli Opatrzności;

b) pierwszy sługa państwa;

c) król z woli narodu (ludu).

2. W polityce wyznaniowej władcy oświeceni .......................................

a) popierali rozwój kościoła narodowego;

b) prześladowali innowierców;

c) zezwalali na swobodny rozwój wszystkich wyznań.

3. Polityka gospodarcza Fryderyka II i Józefa II była ..........................................

a) liberalna;

b) korzystna dla wielkich posiadaczy ziemskich;

c) protekcjonistyczna (popieranie rodzimej wytwórczości).

4. Fundamentem rządów oświeconego absolutyzmu był ............................................

a) aparat policyjno-biurokratyczny;

b) Kościół katolicki lub luterański;

c) sojusz władcy ze szlachtą.

5. Monarchowie oświeceni popierali rozwój ..................................................

a) władz samorządowych;

b) przedstawicielstw stanowych;

c) opiekuńczych zadań państwa.

Odpowiedzi:

A. ?od Boga?, ?prawa fundamentalne monarchii?, ?kanclerz, czterej sekretarze stanu i naczelny kontroler finansów?, ?Rada Królewska?, ?intendenci?, ?powiększenie rezerw złota (pieniądza kruszcowego)?, ?importu?

B. 1.b, 2.c, 3.c, 4.a, 5.c

 

Początek strony

Powrót